چرۆ٧٧

خۆکوژی یەکێکە لە ئاڵۆزترین کێشە کۆمەڵایەتییەکان کە ڕەگ و ڕیشەی لە کۆمەڵێک هۆکاری تاکەکەسی، خێزانی، کۆمەڵایەتی، ئابووری و کولتووری هەیە. لە چەند ساڵی ڕابردوودا، توێژینەوە و ڕاپۆرتی جیاواز ئاماژەیان کردووە کە هەندێک ناوچەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بە تایبەتی لەنێو گەنجان و ژنان، ڕووبەڕووی ئاستێکی بەرزی خۆکوژی بوونەتەوە. بەڵام هیچ توێژینەوەیەکی زانستی ئەم دیاردەیە تەنها بە یەک هۆکار ناگەڕێنێتەوە؛ بەڵکو ئەنجامی کاریگەریی هاوبەشی چەندین هۆکار دەزانرێت.

هۆکارە ئابوورییەکان وەکوو بێکاری، هەژاری، کەمی دەرفەتی کار، نائاسایشی ئابووری و سنوورداربوونی وەبەرهێنان لە هەندێک ناوچەی کوردستان، لە گرنگترین هۆکارەکانی زیادبوونی فشارە دەروونییەکانن. زۆرێک لە توێژەران پێیان وایە کە هەستی نەبوونی داهاتووی کار، بە تایبەتی لە نێو گەنجان، هیوای ژیان کەم دەکاتەوە و مەترسیی تووشبوون بە کێشە دەروونییەکان زیاد دەکات.

هۆکارێکی تر کە شایانی باسە، هۆکارە کۆمەڵایەتی و کەلتوورییەکانە. لەگەڵ ئەوەی کە کۆمەڵگای کوردستان بە بەها خێزانی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە بەهێزەکان ناسراوە، بەڵام هەندێک فشار و گرفتی کۆمەڵایەتیش دەتوانێت کاریگەری لەسەر تەندروستیی دەروونیی تاکەکان هەبێت. ناکۆکییە خێزانییەکان، توندوتیژیی ناوخۆی خێزان، هاوسەرگیریی زوو یان بە زۆر، سنوورداربوونی هەندێک ئازادیی کۆمەڵایەتی و هەستی بێدەسەڵاتی لە گۆڕینی بارودۆخی ژیان، لە هۆکارەکانن کە لە توێژینەوەکاندا باس کراون، بە تایبەتی بۆ ژنان و مێردمنداڵانی لاوازتر.

هەر بۆیە تەندروستیی دەروونی ڕۆڵێکی ئێجگار گرینگ و بەرچاوی هەیە. پسپۆڕانی بواری تەندروستیی دەروونی باوەڕیان وایە زۆربەی ئەو کەسانەی هەوڵی خۆکوژی دەدەن، پێشتر تووشی نەخۆشی یان کێشەی وەک خەمۆکی، نیگەرانی، نائومێدی یان قەیرانی ژیان بوون. بۆیە، لێکدانەوەی خۆکوژی تەنها لە ڕوانگەی ئابووری یان کۆمەڵایەتی بەس نییە، بەڵکو پێویستە گرنگی بە تەندروستیی دەروونی و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکانی چارەسەریش بدرێت.

توێژینەوەکان نیشان دەدەن کە گەنجان بەهۆی بێکاری، فشارە خوێندنییەکان، کێشە ئابوورییەکان، گۆڕانکارییە کولتوورییەکان و نیگەرانی لە داهاتوو، زیاتر لە گرووپەکانی دیکە لە مەترسیی تووشبوون بە کێشە دەروونییەکاندان. هەروەها، کەمی دەرفەتی چالاکیی کولتووری، وەرزشی و کۆمەڵایەتی دەتوانێت هەستی تەنیایی و بێهیوایی زیاد بکات.

دەبێ وشیار بین کە خۆکوژی تەنها لەدەستدانی ژیانی تاکێک نییە؛ بەڵکو خێزان، هاوڕێیان و تەواوی کۆمەڵگا کاریگەریی لێ وەردەگرن. ئەم دیاردەیە دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی کێشە دەروونییەکان لە نێو خێزانەکان، کەمبوونەوەی متمانەی کۆمەڵایەتی و تێکچوونی بارودۆخی ئابووری و دەروونی.

خۆپارێزی لە خۆکوژی پێویستی بە هاوکاری حکومەت، دامەزراوە ئەکادیمییەکان، ڕێکخراوە مەدەنییەکان، میدیا و خێزان هەیە. گرنگترین هەنگاوەکان ئەمانەن:
– دروستکردنی دەرفەتی کاری زیاتر بۆ گەنجان.
– بڵاوکردنەوەی خزمەتگوزارییەکانی دەروونناسی و دەرمانی دەروونی.
– فێرکردنی توانا و لێهاتووییەکانی ژیان لە قوتابخانەکان و زانکۆکان.
– کەمکردنەوەی گرفتە کۆمەڵایەتییەکان سەبارەت بە چارەسەرە دەروونییەکان.
– بەهێزکردنی پشتگیریی خێزانی و کۆمەڵایەتی، بە تایبەتی بۆ ژنان و گەنجان.
– ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی بۆ ناسینەوەی هۆکارە تایبەتییەکانی هەر ناوچەیەک.
باسی کۆتایی
خۆکوژی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دیاردەیەکی فرەلایەنە و ناتوانرێت تەنها بە یەک هۆکار وەک هەژاری، کێشەی خێزانی یان نەخۆشیی دەروونی ڕوون بکرێتەوە. هۆکارە ئابووری، کۆمەڵایەتی، کولتووری و دەروونییەکان کاریگەریی یەکتر لەسەر یەکتر دادەنێن. بۆیە، چارەسەر و خۆپارێزییش دەبێت بە شێوەیەکی گشتگیر، پشت‌بەستوو بە زانست و لەگەڵ پەرەپێدانی ئابووری، پاراستنی تەندروستیی دەروونی و بەهێزکردنی پشتگیرییە کۆمەڵایەتییەکان بێت.