مێژووی دەستدرێژی کردنە سەر ژنان لەکاتی شەڕدا

کەنێرە میهفەر
هەر لە سەرەتای مرۆڤایەتییەوە، شەڕ و تووندوتیژی هۆکارێک بوونە بۆ دروستکردنی مەترسی بۆسەر ژیانی سەرجەم توێژەکانی کۆمەڵگە بەگشتی و ژنان بەتایبەتی. چونکە لەکاتی ڕوودانی شەڕدا، لایەنەکان بەشێوەیەکی ئەنقەست ژنان دەکەنە ئامانج بۆ گەیشتن بە سەرکەوتنی خۆیان و بۆ داڕمانی بەها ئەخلاقییەکانی لایەنی بەرامبەر، کەڵک لە ژنانی بێتاوان وەردەگرن و دەیانکەنە ئامرازی گەیشتن بە مەرامە سیاسییەکانیان. هەر بۆیە لەکاتی شەڕدا، خستنە مەترسیی دۆخی ژنان لە وڵاتێکدا، دەبێتە هۆکاری نائەمنی و ناسەقامگیریی ئاسایش لە ئاست کۆمەڵگەی جیهانیشدا.
ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی شەڕ و تووندوتیژییەکان بدەینەوە، دەبینین کە تووندوتیژیی سێکسی و دەستدرێژیکردن بۆسەر ژنان، تەنیا وەکوو ناپاکی نەبووە، بەڵکو بە کردارێکی پەسند و جێگەی ڕەزامەندیی کۆمەڵگە بووە. ئەو ژنانەی لەکاتی شەڕدا بەدیل دەگیران بۆ لەشفرۆشی، کڕین و فرۆشتنی زۆرەملێ و کرێکاریی زۆرەملێ بەکاردەهێنران، بەپێی یاساکانی شەڕی ئەو کات، بە غەنیمەتی ڕەوا و یاساییی ئەو وڵاتە دەژمێردران. بۆیە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کاتێک وڵاتێک لە شەڕدا شکستی دەهێنا، بەپێی یاسای شەڕ، سەربازەکانی لایەنی براوە بۆیان هەبوو دەستدرێژی بکەنە سەر ژنانی وڵاتی شکستخواردوو و مافی خاوەندارێتییان لەسەر ئەو ژنانە هەبوو کە وەکوو کۆیلە مامەڵەیان لەگەڵ دەکردن. لە کولتووری زۆربەی وڵاتاندا، ئەم دەستدرێژییانە وەکوو چەکێکی شەڕ و ڕێکارێک بۆ تۆڵەسەندنەوە و داڕمانی بەها ئەخلاقییەکانی وڵاتی بەرامبەر بەکاردەهات.
پێناسەی تووندوتیژی و دەستدرێژیی سێکسی لەکاتی شەڕدا لە ڕوانگەی یاسایییەوە:
هەر کردەوەیەک کە بە مەبەستی سێکسی دژ بە ژنێک لە بارودۆخی زۆرەملێ و نالەباردا ڕووبدات، ئەوا دەستدرێژییە. ئەمە تەنیا کردارێکی فیزیکی نییە، بەڵکو هەر کردەوەیەک وەکوو (ڕووتکردنەوەی ژن، ناچارکردنی ژن بە ئەنجامدانی هەندێک کرداری سێکسی لەبەرچاوی خەڵک یان لە شوێنی داخراودا، هەڵسوکەوتی نەشیاو و بێڕێزیکردن بە جەستەی ژن) هەموویان لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە دەچنە چوارچێوەی دەستدرێژیی سێکسی و بەڵگەی ئەشکەنجەدان و پێشێلکردنی زەقی کەرامەتی مرۆییی ژنن.
هەروەها لە یاسای سزادانی نێودەوڵەتیدا، تووندوتیژیی سێکسی و بەتایبەت دەستدرێژیکردن، لە پەیماننامەی دیوانی نێودەوڵەتیدا وەکوو تاوانی دژە مرۆیی و بەڵگەی ئەشکەنجەدان دیاریکراوە. بۆیە بەپێی ئەو پەیماننامەیە، هەرکات لە شەڕ و ئاڵۆزییەکاندا یان دوای کۆتاییهاتنی شەڕ، هەر لایەنێک هەستێت بە ئەنجامدانی ئەم تاوان و تووندوتیژی و دەستدرێژییە سێکسییانە وەکوو مەرامی تۆڵەکردنەوە، ئەو لایەن و کەسانە تووشی دادگایی و سزای نێودەوڵەتی دەبن. لەلایەکی تریشەوە، دادگاکانی سزای نێودەوڵەتی جگە لەو دەستدرێژییانەی ئاماژەیان پێکرا، بەدیلگرتنی ژنان لەکاتی شەڕدا، ناچارکردنیان بە لەشفرۆشیی زۆرەملێ، دووگیانکردنی زۆرەملێ، لەباربردنی زۆرەملێ، نەزۆککردنی ژنان و هەر کردەوەیەکی تری لەم چەشنە، بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و جەنایەتی جەنگی ئەژمار دەکات و لایەنەکان بەرپرسن لەئاست دادگای نێودەوڵەتیدا.
لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا کە شەڕ و ئاڵۆزیی زۆر لە بەشێکی زۆری وڵاتانی جیهاندا ڕوویدا، بەتایبەت دوای سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی و بەتایبەتی لە باشووری یەمەن و وڵاتانی عەرەبیدا، دۆخی ژنان زۆر دژوار بوو. ئەمانەش هەموو بوونە هۆکاری کەمبوونەوەی ڕێژەی بەرچاوی ژنان لە بواری کار و میکانیزمی بڕیارداندا و هەموو ئەو دەستکەوتانەی کە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا خەباتیان بۆ کردبوو و دەستەبەریان کردبوو، لەدەستیان چوو. مافەکانیان بە ڕێژەیەکی زۆر لە ڕووی یاسایییەوە لەدەست دا و ئەمانەش بوونە هۆکاری نائارامیی سیاسی و ئابووری و ناسەقامگیریی کۆمەڵایەتی؛ بەتایبەت دۆخی ژنان لە گشت لایەک کەوتە مەترسی و ئەمەش هەڕەشەیەکی جیددی بوو بۆ کۆمەڵگەی جیهانی.
هەر ئەمانەش بوونە هۆکار کە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، پێشێلکاریی زۆری مافەکانی ژنان و دۆخی دژواری ژنانی لەکاتی شەڕدا، بە مەترسییەکی گرنگ و جیددی وەسف بکات بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی. بۆیە لە چەندین پڕۆتۆکۆڵی نێودەوڵەتیدا ئاماژەی بە گرنگیی پاراستنی ماف و پێگەی ژنان داوە، بەتایبەت کە ژنان لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بە بەشێک لە پرۆسەی ئاشتی و بەرگری دادەنرێن. دەتوانین ئاماژە بە ڕاگەیەندراوی پێکێن ژمارە ٥ و دەستووری کاری ئاشتی و ئاسایشی ژنان و دامەزراندنی کۆمیسیۆنی تەحکیمیی سوڵح بکەین. کۆنوانسیۆنی ژێنێڤ، یەکێکە لە گرنگترین پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان لە ڕوانگەی یاسایی لە بواری مافەکانی نێودەوڵەتیی مرۆڤدۆستانە کە هەندێک بڕگە و بەندی تایبەت بە پاراستنی مافەکانی مرۆڤی لەکاتی شەڕدا تێدا جێگیر کراوە کە دەبێ مافی ئەو کەسانە بپارێزێت کە لە شەڕدا نین و خەڵکی سڤیلن. ئەم کۆنوانسیۆنە کە لەسەر بنەمای ئەزموونی بەشێکی زۆر لە وڵاتان کە لە قۆناغەکانی ڕابردوودا لە شەڕدا بوون هاتووەتە ئاراوە، تا لەو ڕێگەیەوە بتوانن ڕێگری لە تووندوتیژی و جەنایەتی زیاتر دژ بە مرۆڤایەتی بگرن و بەها و کەرامەتی مرۆڤ جێگیر بکەن. پشتیوانیکردن لە مافە مرۆیییەکان بنەمای سەرەکیی ئەم کۆنوانسیۆن و پەیماننامەیەیە، سەرەڕای ئەو ڕێسا و یاسایانەی بەپێی پەیماننامە و کۆنوانسیۆنەکان داڕێژراون، نەبوونەتە هۆکاری پێشگرتن بە شەڕ و نەیانتوانیوە ژنان و خەڵکی سڤیل لە ئاگری شەڕ بپارێزن و مافەکانیان دەستەبەر بکەن، بەڵام لانیکەم توانیویەتی کەمێک لە ئاستی تووندوتیژییەکان بەرامبەر بە قوربانییەکان کەم بکاتەوە.
بنەما سەرەکییەکانی یاسای پاراستنی ژنان لەکاتی شەڕدا:
ژنان لەژێر سێبەری ئەم یاسایەدا پارێزراون و لەسەر بنەمای کۆنوانسیۆنەکانی ژێنێڤ، ژنانی سڤیل و غەیرە نیزامی دەبێ گیان و مافەکانیان لەکاتی شەڕدا پارێزراو بێ لە هەر چەشنە تووندوتیژی و ئازار و دەستدرێژییەک. ئەم یاسایە لەسەر چەند بنەمایەک دامەزراوە:
الف/ پاراستنی ژنانی ئاسایی و سڤیل: واتا ئەو ژنانەی کە شەڕڤان، پێشمەرگە، گەریلا، سەرباز، پۆلیس یان ئەفسەری نیزامی نین و مافی بەشداریکردنیان لە شەڕدا نییە، نابێ بە هیچ جۆرێک بەدیل بگیرێن یان وەکوو قەڵغانی مرۆیی بەکار بهێنرێن.
ب/ ڕێگرییکردن لە تووندوتیژیی سێکسی: لەسەر ئەم بنەمایە، دەستدرێژیی سێکسی، کۆیلەی سێکسی، دووگیانکردنی زۆرەملێ و هەر چەشنە دەستدرێژییەک لەکاتی شەڕدا، بە جەنایەتی جەنگی ئەژمار دەکرێ بەرامبەر ژنانی غەیرە نیزامی.
ج/ پاراستنی مافی ژنانی دووگیان: لایەنەکانی شەڕکەر ئەرکدار دەکرێن بە پاراستنی ژنانی دووگیان و دایکانی منداڵی ساوایان هەیە، لە دابینکردنی هەموو خزمەتگوزارییەک و کەلوپەلی تەندروستی و خۆراکی پێویست بۆ منداڵ و دایکی دووگیان.
د/ ژنانی بەدیلگیراو: ئەگەر ژنێک بەفەرمی لەنێو هێزەکانی شەڕدا بێ و شەڕکەر بێ و لە ئاکامدا بەدیل گیرابێ، بەپێی کۆنوانسیۆنی سێیەمی ژێنێڤ، دەبێ مافی یەکسانی لەگەڵ دیلێکی پیاودا هەبێ و دەبێ لە شوێنی جیاوازدا ڕابگیرێت.









