چرۆ

مەترسیی ژەهری «گوڵ» لەسەر تاک و کۆمەڵگە

یەکێک لە دژوارترین بەربەستەکانی کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەم سەردەمەدا، کە بەتایبەتی لاوان، گەنجان و تەنانەت مێرمنداڵانیشی داگرتووە، پەرەسەندنی بەکارهێنانی مادەی هۆشبەری «گوڵ»ە. ئەم مادەیە کە بەرهەمێکی ڕووەکیی «شاهدانە»یە، پێکهاتەی کیمیایی کاریگەری لەخۆ دەگرێت کە ڕاستەوخۆ مێشک تووشی شێوان دەکات و دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە هەست، چۆنیەتیی بیرکردنەوە، بڕیاردان و ڕەفتاری مرۆڤدا.

زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی ئەم بەڵایە دەبن، بەهۆی کەمیی زانیاری، بێئاگایی، فشاری دەروونی، قەیرانە کۆمەڵایەتییەکان، هاوڕێی نابەجێ و هەرزانبوونی ئەو مادەیە، بەرەو بەکارهێنانی دەچن. بەداخەوە، بەشێک لە خەڵک بە هەڵە باوەڕیان وایە کە «گوڵ» مادەیەکی بێزیانە و دەرئەنجامی خراپی نییە؛ ئەم تێڕوانینە لە ڕوانگەی زانستی پزیشکییەوە بەتەواوی ناڕاست و مەترسیدارە.

ڕاستییەکەی ئەوەیە هیچ مادەیەکی هۆشبەر بێزیان نییە. بەکارهێنانی «گوڵ» دەبێتە هۆی کێشەی دەروونی و جەستەیی، وەک لاوازبوونی بیرگە، کەمبوونەوەی سەرنج، دڵەڕاوکێ، خەمۆکی، شێواندنی هەستەکان و هەندێک جار تووشبوون بە نەخۆشییە دەروونییە قورسەکان. لە ڕووی کۆمەڵایەتیشەوە، ئەم دیاردەیە کاریگەریی نەرێنی لەسەر بنەماڵە، خوێندن، کار و ئاسایشی گشتی جێدەهێڵێت و دەبێتە لەمپەرێک لە بەردەم پێشکەوتنی کۆمەڵگەدا.

زانستی ئەمڕۆ سەلماندوویەتی کە مێشکی مرۆڤ تا نزیکەی تەمەنی ٢٥ ساڵان بەردەوام لە گەشەکردندایە. پشکنینە پزیشکییەکان، وەک وێنەگرتنی تیشکی موگناتیسی (MRI)، نیشانیان داوە کە بەکارهێنانی ئەم مادەیە لە تەمەنی گەنجیدا دەتوانێت گەشەی مێشک پەک بخات و کاریگەریی نەرێنی لەسەر فێربوون، بڕیاردان و کۆنترۆڵکردنی هەستەکان دابنێت. بۆیە ئەگەر مێرمنداڵێک لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا دەست بە بەکارهێنانی بکات، مەترسیی ئەوە هەیە کە گەشەی سروشتیی مێشکی تێکبچێت و دەرئەنجامە خراپەکانی تا ساڵانێکی زۆر لەگەڵی بمێننەوە.

بەداخەوە، یەکێک لە مەترسیدارترین ڕەهەندەکان ئەوەیە کە «گوڵ» ڕێی کردووەتە ناو هەندێک قوتابخانە و زانکۆکانی کوردستان؛ ئەو شوێنانەی دەبێت کانگای زانست، پەروەردە و بنیادنانی داهاتووی گەنجان بن، بەداخەوە بوونەتە ئامانجی بازرگانانی مادەی هۆشبەر. ئەمە هەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ داهاتووی کۆی کۆمەڵگە.

بەرپرسیارێتیی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دیاردەیە تەنیا لە ئەستۆی حکومەتدا نییە؛ بەڵکو تاک، بنەماڵە، قوتابخانە، زانکۆ، ڕاگەیاندن و دامەزراوە پەروەردەییەکانیش دەبێت ڕۆڵی خۆیان ببینن. پێویستە بنەماڵە پەیوەندییەکی پتەو، سۆزداری و متمانەپێکراو لەگەڵ منداڵەکانیان هەبێت، گوێ لە کێشە و نیگەرانییەکانیان بگرن و هەستی پشتیوانی لە دڵیاندا بڕوێنن، تاکو بەرەو ڕێگەی هەڵە هەنگاو نەنێن.

لە کۆتاییدا، هەموومان پێویستە بە زانست و بەرچاوڕوونی، ڕووبەڕووی ئەم دیاردە مەترسیدارە ببینەوە. پاراستنی گەنجان و مێرمنداڵان لە مادەی هۆشبەر، پاراستنی داهاتووی کۆمەڵگەیە. ئەگەر ئەمڕۆ هۆشیار نەبین، سبەی داهاتوویەکی پڕ لە کێشە چاوەڕێمان دەکات. با هەموومان لە پێناوی کۆمەڵگەیەکی تەندروست، وشیار و پێشکەوتوو، دەست لە دەست یەک بدەین و بە زانیاری و تێگەیشتن، بەرگری لە داهاتوومان بکەین.