✍️ نوشتە: دیاکو شفیعی
۸ مارس، روز جهانی زن، فرصتی است برای بازخوانی تاریخ مبارزاتی زنان کورد که در طول دههها همزمان با تلاش برای حقوق اجتماعی و جنسیتی، بخشی جداییناپذیر از جنبشهای سیاسی و ملی کوردستان نیز بودهاند. مشارکت زنان کورد در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی تنها محدود به دوره معاصر نیست، بلکه ریشههای آن به دوران جمهوری کوردستان در مهاباد در سال ۱۹۴۶ بازمیگردد، دورهای کوتاه اما تاریخی که زمینه شکلگیری نهادهای نوین سیاسی و اجتماعی در کردستان را فراهم کرد. در همین چارچوب، اتحادیه زنان دمکرات کوردستان با حمایت حزب دمکرات کوردستان تاسیس شد تا زنان بتوانند بهصورت مستقیم و سازمانیافته وارد عرصه فعالیتهای سیاسی و اجتماعی شوند. این اتحادیه یکی از نخستین نهادهای مدرن زنان در کوردستان بود که هدف آن ارتقای آگاهی اجتماعی، تقویت مشارکت زنان در امور عمومی و ایجاد بستری برای طرح مطالبات سیاسی و اجتماعی آنان بود. اهمیت این اقدام در آن بود که زنان برای نخستینبار به شکلی سازمانیافته وارد تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه شدند و نقش فعالتری در ساختارهای جامعه بر عهده گرفتند. هرچند جمهوری کوردستان عمر کوتاهی داشت اما تجربه مشارکت زنان در آن دوره به عنوان یک الگوی تاریخی برای نسلهای بعدی باقی ماند.
پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ و به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی، شرایط سیاسی و اجتماعی به شدت محدودکننده شد، اما زنان کورد همزمان با فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، نقش تازهای در مبارزه مسلحانه نیز بر عهده گرفتند. آنان در صفوف پیشمرگههای کوردستان حضور یافتند و در مقابله با نیروهای رژیم جمهوری اسلامی مشارکت کردند. این حضور نهتنها یک نقش نظامی بود، بلکه شکستن بسیاری از ساختارهای سنتی و مردسالار جامعه را نیز به همراه داشت و نشان داد که زنان میتوانند بازیگران فعال و مؤثر در روندهای سیاسی و اجتماعی باشند.هرچند جمهوری کوردستان عمر کوتاهی داشت و با بازگشت حکومت مرکزی ایران سقوط کرد، تجربه مشارکت زنان در آن دوره به عنوان یک الگوی تاریخی برای نسلهای بعدی باقی ماند. پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ و به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی، شرایط سیاسی و اجتماعی به شدت محدودکننده شد، اما زنان کُرد همزمان با فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، نقش تازهای در مبارزه مسلحانه نیز بر عهده گرفتند. آنان در صفوف پیشمرگههای کردستان حضور یافتند و در مقابله با نیروهای رژیم جمهوری اسلامی مشارکت کردند. این حضور نهتنها یک نقش نظامی بود، بلکه شکستن بسیاری از ساختارهای سنتی و مردسالار جامعه را نیز به همراه داشت و نشان داد که زنان میتوانند بازیگران فعال و موثر در روندهای سیاسی و اجتماعی باشند.
در دهههای بعد، حضور زنان کورد در جنبشهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی گستردهتر شد. در میان جریانهای سیاسی کردستان، حزب دمکرات کوردستان ایران تلاش کرد زمینه مشارکت زنان را در تمامی بخشهای سازمانی خود تقویت کند؛ از فعالیتهای رسانهای و آموزشی گرفته تا سازماندهی اجتماعی و سیاسی. زنان کورد نهتنها در حوزه فعالیتهای مدنی، بلکه در صفوف نظامی و سیاسی نیز حضور داشتند و در کنار مردان در مبارزه برای آزادی، دموکراسی و مطالبات حقوق ملی کوردستان نقشآفرینی کردند. این تجربه نشان میدهد که در کوردستان، مبارزه برای حقوق زنان همواره با مبارزه برای آزادی، عدالت اجتماعی و دموکراسی پیوندی عمیق داشته است.
جنبش “ژن، ژیان، ئازادی” که پس از کشته شدن ژینا (مهسا) امینی شکل گرفت، بار دیگر نقش پیشگام زنان کورد در مبارزات اجتماعی ایران را برجسته کرد. این شعار که ریشه در فرهنگ و مبارزات زنان کورد دارد، به سرعت به یکی از نمادهای جهانی مبارزه برای آزادی و برابری تبدیل شد. در این جنبش، زنان نهتنها در صف نخست اعتراضات قرار داشتند، بلکه توانستند گفتمانی تازه درباره آزادی، کرامت انسانی و برابری جنسیتی در ایران ایجاد کنند؛ گفتمانی که از مرزهای ملی و جغرافیایی فراتر رفت.
از این منظر، مسیر تاریخی زنان کورد از تاسیس اتحادیه زنان دمکرات در جمهوری کوردستان تا شکلگیری جنبش “ژن، ژیان، ئازادی” نشاندهنده تداوم مبارزهای است که در طول دههها با وجود سرکوب، تبعیض و محدودیتها ادامه یافته است. این تاریخ نهتنها روایت حضور زنان در جنبشهای سیاسی کوردستان است، بلکه داستان مقاومت، آگاهی و تلاش برای ساختن جامعهای آزاد و برابر نیز به شمار میآید. تجربه زنان کورد نشان میدهد که بدون مشارکت فعال زنان، هیچ جنبش آزادیخواهانهای نمیتواند به تحقق کامل آرمانهای خود دست یابد، و همین واقعیت است که مبارزه زنان کورد را به یکی از ستونهای اصلی حرکتهای دموکراتیک در کوردستان و ایران تبدیل کرده است.
