فاطمە رئوفی
٢٥ مرداد، در حافظه تاریخی بسیاری از مردم کردستان، تنها یک تاریخ در تقویم نیست؛ بلکه یادآور آغاز فصلی مهم در تاریخ سیاسی معاصر کردستان ایران است. روزی که حزب دموکرات کردستان ایران با هدف سازماندهی مطالبات سیاسی و اجتماعی مردم کردستان و دفاع از آزادی، عدالت، حقوق ملی و مردمسالاری تأسیس شد و مسیری را آغاز کرد که طی دهههای بعد، با فراز و فرودهای بسیار، بخشی از تاریخ سیاسی ایران و کردستان را رقم زد.
تأسیس حزب در شرایطی صورت گرفت که ایران در یکی از حساسترین دورههای تاریخ معاصر خود قرار داشت. پایان جنگ جهانی دوم، ضعف ساختار حکومت مرکزی، حضور نیروهای متفقین در کشور و افزایش فعالیت جریانهای سیاسی، فضایی را پدید آورده بود که گروههای مختلف اجتماعی و سیاسی میکوشیدند خواستههای خود را در قالب تشکلهای سازمانیافته بیان کنند. در چنین فضایی، بخشهایی از جامعه کردستان نیز در پی آن بودند که مطالبات تاریخی خود را در زمینه حقوق فرهنگی، سیاسی و اجتماعی از طریق فعالیت سیاسی پیگیری کنند.
در چنین شرایطی، جمعی از روشنفکران، فعالان سیاسی و شخصیتهای اجتماعی کرد، به رهبری قاضی محمد، بنیان تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران را گذاشتند. این اقدام، از نگاه بسیاری از پژوهشگران، نقطه عطفی در تاریخ سازمانیابی سیاسی کردها در ایران به شمار میرود.
از نخستین روزهای فعالیت، حزب دموکرات کردستان ایران تلاش کرد خواستههای مردم کردستان را در چارچوب یک برنامه سیاسی منسجم مطرح کند. در مرکز این برنامه، مفاهیمی همچون آزادی، عدالت اجتماعی، احترام به حقوق شهروندی، مشارکت مردم در اداره امور، پاسداری از زبان و فرهنگ کردی و تأمین حقوق ملی جایگاهی اساسی داشت.
تاریخ این حزب، تنها تاریخ یک سازمان سیاسی نیست؛ بلکه روایتی از امید، مقاومت، شکستها، پیروزیها و تداوم تلاش برای تحقق آرمانهایی است که نسلهای مختلفی از اعضا و هواداران آن به آن باور داشتهاند. این مسیر، همواره با دشواریهای فراوان همراه بوده است؛ از محدودیتهای سیاسی گرفته تا فشارها، تبعید، زندان و جانباختن شماری از اعضا و رهبران آن. با این حال، این تجربه تاریخی نشان میدهد که بسیاری از کنشگران سیاسی، فعالیت خود را بخشی از مسئولیتی تاریخی در قبال جامعه و آینده آن میدانستند.
در این میان، نام قاضی محمد جایگاهی ویژه در تاریخ معاصر کردستان دارد. او نهتنها از بنیانگذاران حزب، بلکه از چهرههای تأثیرگذار تاریخ سیاسی کردستان به شمار میرود. نقش او در شکلگیری جمهوری کردستان در مهاباد و تلاش برای سازماندهی نهادهای سیاسی و اجتماعی، همچنان موضوع پژوهش و گفتوگو در میان تاریخنگاران و پژوهشگران است. فارغ از دیدگاههای مختلف درباره آن دوره، نام او با یکی از مهمترین تجربههای سیاسی کردستان ایران گره خورده است.
دهههای پس از تأسیس حزب، سرشار از تحولات بزرگ سیاسی در ایران بود؛ از سقوط حکومت پهلوی تا انقلاب ۱۳۵۷ و رخدادهای پس از آن. در هر یک از این دورهها، حزب دموکرات کردستان ایران کوشید دیدگاهها و مطالبات خود را در قبال مسائل کردستان و آینده سیاسی ایران مطرح کند. ارزیابی عملکرد حزب در این دورهها ممکن است از منظرهای گوناگون متفاوت باشد، اما تردیدی نیست که این حزب در تحولات سیاسی کردستان نقشی اثرگذار داشته و بخشی از تاریخ معاصر منطقه را شکل داده است.
امروز، پس از گذشت بیش از هشت دهه از تأسیس حزب، بسیاری از موضوعاتی که در آغاز فعالیت آن مطرح بودند، همچنان در فضای سیاسی و اجتماعی ایران مورد بحث قرار دارند؛ موضوعاتی مانند توسعه متوازن، حقوق شهروندی، رفع تبعیض، مشارکت سیاسی، احترام به تنوع فرهنگی و زبانی، حاکمیت قانون و جایگاه نهادهای دموکراتیک.
تجربه تاریخی نشان داده است که توسعه پایدار، ثبات سیاسی و همزیستی مسالمتآمیز، زمانی تحقق مییابد که همه شهروندان، فارغ از قومیت، زبان، مذهب یا گرایش سیاسی، از حقوق برابر برخوردار باشند و بتوانند در تعیین سرنوشت جامعه خود مشارکت کنند. پذیرش تنوع فرهنگی و اجتماعی، نه تهدید، بلکه سرمایهای برای استحکام همبستگی ملی و پیشرفت جامعه است.
سالروز تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران، فرصتی برای بزرگداشت خاطره همه کسانی است که در این مسیر نقشآفرین بودند؛ از بنیانگذاران و رهبران گرفته تا اعضا، پیشمرگان، فعالان سیاسی و هوادارانی که هر یک به شیوهای در استمرار این جریان سهیم شدند. همچنین این روز میتواند فرصتی برای بازخوانی تجربههای گذشته، نقد و بررسی عملکردها و اندیشیدن به آینده باشد.
تاریخ، زمانی ارزشمند است که به شناخت بهتر امروز و ساختن فردایی بهتر کمک کند. بازخوانی تجربههای سیاسی، نه برای ماندن در گذشته، بلکه برای آموختن از آن و پرهیز از تکرار خطاها اهمیت دارد.
جامعهای که تاریخ خود را بشناسد، با آگاهی بیشتری میتواند مسیر آینده را انتخاب کند.
٢٥ مرداد، یادآور این حقیقت است که آزادی، عدالت، کرامت انسانی و مشارکت مردم در سرنوشت خویش، از بنیادیترین خواستههای هر جامعهاند. این ارزشها، صرفنظر از دیدگاههای سیاسی گوناگون، همچنان در مرکز گفتوگوهای مربوط به آینده ایران و کردستان قرار دارند.
گرامیداشت سالروز تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران، تنها یادآوری یک رویداد تاریخی نیست؛ بلکه پاسداشت تلاش نسلهایی است که برای تحقق آرمانهای خود فعالیت کردند و بخشی از تاریخ معاصر را شکل دادند. این مناسبت، فرصتی است برای تأکید دوباره بر اهمیت گفتوگو، احترام به حقوق انسان، عدالت، دموکراسی و همزیستی مسالمتآمیز؛ ارزشهایی که میتوانند زمینهساز آیندهای باثباتتر، عادلانهتر و انسانیتر برای همه باشند.
باشد که یاد این روز، الهامبخش تأمل، مسئولیتپذیری و تلاش برای ساختن آیندهای باشد که در آن آزادی، عدالت، کرامت انسانی، حقوق شهروندی و احترام متقابل، بیش از هر زمان دیگری جایگاه شایسته خود را در زندگی سیاسی و اجتماعی بیابند.
