شەهرام سوبحانی
پرسی کورد، وەک یەکێک لە ئاڵۆزترین و کۆنترین کێشە چارەسەرنەکراوەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، لە سەدەی بیست و یەکەمدا هێشتا بەردەوامە لە کێشانی نەخشەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ناوچەکە. ئەم پرسە کە لە بنەڕەتدا بریتییە لە: هەوڵی گەلێکی دابەشکراو بۆ بەدەستهێنانی مافە نەتەوەیی و سیاسییەکانی، لە نێوان چوارچێوەی دەوڵەت-نەتەوەکانی تورکیە، ئێران، عێراق و سووریادا گیری خواردووە. لەم سەردەمەدا کە جیهان و ناوچەکە بە گۆڕانکاریی خێرا و قووڵدا تێدەپەڕن، خستنەڕووی شرۆڤەیەکی واقیعیانە بۆ داهاتووی ئەم پرسە، پێویستییەکی لەپێشینەیە. یەکەمین ڕەهەندی چارەنووسساز، دۆخی نێوخۆیی خودی کوردە. مێژووی هاوچەرخی کورد پڕە لە وانەی تاڵی پەرتەوازەیی سیاسی و ناکۆکیی نێوخۆیی. نەبوونی ستراتیژییەکی نەتەوەیی یەکگرتوو و زاڵبوونی بەرژەوەندیی حیزبی بەسەر بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلدا، گەورەترین ئاستەنگ بووە لەبەردەم هەر هەنگاوێکی جیددی بەرەو پێشەوە. تەنانەت لەو بەشەی کوردستان کە خاوەنی ئەزموونێکی حوکمڕانیی فەرمییە (هەرێمی کوردستان)، کێشەگەلێکی بنەڕەتی وەک نەبوونی شەفافیەت، لاوازیی دامەزراوە نیشتمانییەکان و دووبەرەکیی سیاسی، بووەتە هۆی لەدەستدانی دەرفەتی مێژوویی و لاوازکردنی پێگەی کورد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. هەر بۆیە، یەکڕیزی و چاکسازیی نێوخۆیی، مەرجی سەرەکیی هەر داهاتوویەکی ڕووناکە بۆ کورد. ڕەهەندی دووهەم، پەیوەستە بە ژینگەی هەرێمییەوە. ئەو چوار دەوڵەتەی کوردستانیان بەسەردا دابەشکراوە، سەرەڕای جیاوازییەکانیان، لە خاڵێکی ستراتیژیدا هاوڕان: ڕێگریکردن لە دروستبوونی هەر قەوارەیەکی سەربەخۆی کوردی کە ببێتە هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی خاکیان. ئەم دەوڵەتانە بە بەردەوامی سیاسەتی سەرکوت، ئاسیمیلەیشن و پەراوێزخستنیان پەیڕەو کردووە. هەرچەندە هەندێک جار ململانێی نێوان ئەم هێزە هەرێمییانە (بۆ نموونە، ناکۆکیی نێوان تورکیە و ئێران) دەرفەتی بۆ کورد ڕەخساندووە، بەڵام لە زۆربەی کاتەکاندا کورد کراوەتە کارتی فشار و قوربانیی ڕێککەوتنە ژێربەژێرەکانیان. بۆیە، سیاسەتکردنێکی ژیرانە و دیپلۆماسییەتێکی کارا کە بتوانێت هاوسەنگی لە نێوان ئەم هێزانەدا دروست بکات و سوود لە ناکۆکییەکانیان وەربگرێت، بۆ داهاتووی کورد زۆر گرینگە. ڕەهەندی سێهەم، گۆڕەپانی نێودەوڵەتییە. هێزە گەورەکانی جیهان، بەتایبەت ئەمریکا و ڕووسیە و یەکیەتیی ئەورووپا، هەمیشە لە ڕوانگەی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆیانەوە مامەڵەیان لەگەڵ پرسی کورددا کردووە. لە کاتی شەڕی دژ بە داعشدا، کورد وەک هاوپەیمانێکی کاریگەر و جێی متمانە دەرکەوت، بەڵام دوای نەمانی هەڕەشەکە، جارێکی تر پشتگوێ خرا. مێژوو سەلماندوویەتی کە پشتیوانیی نێودەوڵەتی بۆ کورد کاتی و تاکتیکییە و پەیوەستە بە هاوکێشە سیاسی و ئابوورییە گەورەکانەوە، نەک بە باوەڕبوون بە مافی چارەی خۆنووسین. کەواتە، پشتبەستن بە بەڵێن و پشتیوانیی دەرەکی بەبێ بوونی هێزێکی نێوخۆیی یەکگرتوو و خاوەن ئیرادە، ناتوانێ لە گەیشتن بە ئامانجەکانمان نیزکمان بکاتەوە. لەبەر ڕۆشناییی ئەم سێ ڕەهەندە، دەتوانین چەند سیناریۆیەکی ئەگەری بۆ داهاتووی پرسی کورد بخەینە ڕوو. یەکەمیان، مانەوەی دۆخی ئێستایە، واتە بەردەوامیی پارچەپارچەیی و ململانێی نێوخۆیی، لەگەڵ فشار و سەرکوتی دەوڵەتانی ناوچەکە و مامەڵەی پڕاگماتییانەی هێزە جیهانییەکان. ئەمە سیناریۆیەکی ڕەشبینانەیە، بەڵام ئەگەرێکی بەهێزی هەیە. سیناریۆی دووهەم، بریتییە لە: بەدەستهێنانی ئۆتۆنۆمیی زیاتر و مافی کولتووری و سیاسی لە چوارچێوەی دەوڵەتەکاندا. ئەمە ڕێگایەکی واقیعیترە و پێویستی بە خەباتێکی مەدەنی، سیاسی و دیپلۆماسیی بەهێز هەیە بۆ گۆڕینی یاسا و دەستوورەکان و داننان بە تایبەتمەندیی کورددا. سیناریۆی سێهەم، کە خەونی لەمێژینەی زۆرێک لە کوردە، دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆیە. هەرچەندە ئەمە مافێکی ڕەوایە، بەڵام لە دۆخی سیاسیی ئێستای ناوچەکە و جیهاندا، بەدیهێنانی ئاستەنگی زۆری لەبەردەمدایە و پێویستی بە گۆڕانکاریی جیۆپۆلیتیکیی گەورە و یەکڕیزییەکی پۆڵایینی نێوخۆیی هەیە. لە کۆتاییدا، داهاتووی پرسی کورد دیارینەکراوە و بەندە بە کۆمەڵێک فاکتەری ئاڵۆزی نێوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتییەوە. بەڵام گرینگترین فاکتەر، ئیرادە و کرداری خودی کوردە. بنیاتنانی حوکمڕانییەکی باش و دامەزراوەیی لە هەرێمی کوردستان، کارکردن بۆ یەکخستنی گوتاری سیاسیی کورد لە هەموو پارچەکان، پەیڕەوکردنی دیپلۆماسییەتێکی ژیرانە و دووربین، و گرینگیدان بە پەروەردە و ئابوورییەکی خۆبژێو، ئەو کۆڵەکانەن کە دەتوانن بناغەی داهاتوویەکی باشتر بۆ گەلی کورد دابڕێژن. چارەنووس بەتەنیا چاوەڕوانی ناکرێت، بەڵکوو بە بڕیار و هەنگاوی دروست، دروست دەکرێت.
