دڵنیا حاجی خزری
پێشەکی: برینێکی زیندوو لە جەستەی مێژوودا
ڕۆژهەڵاتی نیشتمان بۆ ئێمە تەنیا ناوێکی سەر نەخشە یان بازنەیەکی جوغرافیا نییە؛ بەڵکوو برینێکی زیندوو، ناسنامەیەکی قوربانیدەر و یادەوەرییەکی پڕ لە شکۆیە کە لەنێودڵماندا لێدەدات. ئەمە چیرۆکی ئەو خاکەیە کە ساڵانێکی درێژ بێدەنگیی و دابڕانیان بەسەردا سەپاند، بەڵام قەت کڕنووشی بۆ زۆردار نەبرد. گەرچی جەستەی ئەم نیشتمانە پڕە لە شوێنەواری توندوتیژی، سێدارە و زەبر و زەنگ، بەڵام هەمیشە بە زمانی خۆڕاگری و بە نرخی خوێن، شکۆی مرۆڤایەتی و ناسنامەی نەتەوەیی خۆی پاراستووە. ڕۆژهەڵاتی نیشتمان نەک هەر نەبڕاوەتەوە، بەڵکوو لە هەموو قۆناغێکی مێژووییدا وەک دەنگێکی زوڵاڵ لەنێوجەرگەی بێدەنگیدا سەری هەڵداوەتەوە.
سەقز، شاری ژینا: ئەو جەریقەیەی جیهانی هەژاند
ڕاپەڕینی ئەمجارەی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان، تەنیا ناڕەزایەتییەکی ئاسایی نەبوو؛ لافاوێکی مێژوویی بوو کە لە شەقامەکاندا تهقینهوە و هەموو بەربەستەکانی ترس و بێدەنگیی تێکشکاند. کاتێک لە سەقز، تەرمی “ژینا”ی بە خاک سپارد، مێژوو وەچەرخانێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی. ئەو گۆڕە تەنیا جەستەیەکی تێدا نەبوو، بەڵکوو بوو بە مەڵبەندی ڕاپەڕینێک کە “ژن”ی کردە چەقی ئازادی و “ژیان”ی لە دەستی مەرگدۆستان سەندەوە. ناوی ژینا بوو بەو کلیلەی دەرگای قفڵدراوی چەندین ساڵەی کردەوە و سنوورە دەستکردە جوغرافیایەکانی تێپەڕاند. لەوێدا شەقام بوو بە مەکتەبی ئازادی و گەل بە جیهانی گوت: دەنگی حەق و هاواری ئازادی بە فیشەک و چەک کپ ناکرێت.
جوغرافیای ڕاپەڕین: لە سنەی قارەمانەوە بۆ مەهابادی پێشەوا
لە سنەی قارەمان، پایتەختی ئیرادە، شەقامەکان وەک شیعرێکی بێکاغەز دەدوان. گەنجان و ژنان بە دەستی بەتاڵ بەڵام بە ئیرادەیەکی پۆڵاینەوە، لە بەرانبەر لولەی تفەنگەکاندا ڕاوەستان و داوای ژیانێکی کەرامەتمەندانەیان کرد. شەهیدانی سنە بە خوێنی خۆیان واژۆیان لەسەر ئەوە کرد کە کاتێک دەسەڵات لە دیالۆگ و مەنتیق دەترسێت، پەنا بۆ زمانی توندوتیژی دەبات، بەڵام خوێن هەمیشە لە فیشەک بەهێزترە.
لە مەهابادی پێشەوا، ئەو شارەی کە ڕیشەی کۆماری تێدا چێندراوە، ڕاپەڕین وەک گرمەی هەورێکی بەهاری هاتەوە دەنگ. مەهاباد سەلماندی کە یادەوەریی شۆڕش لەم خاکەدا نافەوتێت و نەوە دوای نەوە وەک میراتێکی پیرۆز دەگوازرێتەوە. لە بانە و مەریوانەوە تا کرماشان و جوانڕۆی خوێناوی، هەر دڵە لێدانێک باسی یەکگرتووییەکی دەکرد کە مێژوو وێنەی نەدیبوو. خوێنی گەنجانی ئەم شارانە بوو بە تانوپۆی یەکگرتووییەک کە سەلماندی شۆڕشی ڕۆژهەڵاتی نیشتمان تەنیا بۆ ناوچەیەک یان چینێک نییە، بەڵکوو ڕاپەڕینێکی سەرانسەرییە بۆ گەڕانەوەی کەرامەتی مرۆڤ و سڕینەوەی سێبەری ستەم.
فەلسەفەی شەهید: خوێنێک کە دەبێتە ئاگایی
شەهیدەکانی ئێمە تەنیا ژمارە و ئامار نین؛ ئەوان چیرۆکی هەزاران خەون، هیوا و ئاواتی نەتەوەیەکن کە لە نیوەچڵیدا خەڵتانی خوێن کران. هەر دڵە لێدانێک کە لە سینەی شەهیدێکدا ڕاوەستا، هەزاران دڵی تری لە سەرانسەری کوردستان خستە لێدان. خوێنی ئەوان نەبوو بە توندوتیژی و تۆڵە، بەڵکوو گۆڕا بۆ “ئاگایی”. ئەمڕۆ گەلی ئێمە لە هەموو کات زیاتر لە خۆی دەپرسێت: ئایا ژیانێک کە تێیدا ئازاد نەبیت، ژیانێک کە تێیدا زمان، کولتوور و جەستەت زیندانی کرابێت، شایەنی ئەوەیە ناوی بنێیت ژیان؟
ئەم ئاگاییە نوێیە وای کردووە کە “ترس” لەنێو فەهەنگی گەنجانی ئێمەدا جێگەی نەمێنێت. ئەوانەی لە شەقامەکاندا گیانیان بەخت کرد، فێریان کردین کە ئازادی نرخێکی هەیە و ئەو نرخەش تەنیا بە دەستی ئازایان دەدرێت.
مانای “ژن، ژیان، ئازادی” وەک پەیامێکی گەردوونی
ئەم ڕاپەڕینە تەنیا تووڕەییەکی کاتی و کورتخایەن نەبوو؛ بەڵکوو بانگەوازی نەتەوەیەکی مافدار بوو کە دەیەوێت بە شێوازێکی مۆدێرن و پێشکەوتوو پێناسەی خۆی بکاتەوە. دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” کە لە ڕۆژهەڵاتی نیشتمانەوە چەکەرەی کرد، بوو بە پەیامێکی گەردوونی. ئەمە شۆڕشی ژیانە دژی ژینگەیەک کە مەرگ و تاریکی تێدا بڵاو دەکرایەوە. ئێمە ئازادیمان دەوێت؛ ئازادی لە ترس، ئازادی لە نادادی، و ڕزگاربوون لەو سیستمەی کە هیوای گەنجان لەنێوگرتووخانەکان و لە سەر شەقامەکاندا دەکوژێت.
کۆتایی: بەرەو ئاسۆی ڕزگاری
مێژوو پێی وتووین کە هیچ مافێک بە دیاری نادرێت بە هیچ نەتەوەیەک، و هیچ هێزێکی داپڵۆسێنەریش ناتوانێت بۆ هەتاهەتایە گەلێک بشکێنێت کە ئامانج و ڕێگەی خۆی ناسیوە. ڕۆژهەڵاتی نیشتمان ئەمڕۆ لە هەموو کات زیاتر یەکگرتوو، ئاگا و بە ئیرادەیە. ئەگەرچی ڕێگەکە پڕە لە دڕک و داڵ، ئەگەرچی نرخی ئەم ئازادییە قورسە، بەڵام ئاسۆی ڕوناکی دیارە.
ئێمە داهاتوومان دەوێت؛ داهاتوویەک کە تێیدا منداڵەکانمان ناچار نەبن بە زمانی خوێن بدوێن، بەڵکوو بە زمانی ئاشتی و ئازادی گۆرانی بۆ نیشتمان بڵێن. تا گەیشتن بەو ڕۆژە، خوێنی شەهیدان وەک چرا ڕێگەکەمان ڕۆشن دەکاتەوە و ئێمەش کۆڵ نادەین.
