ژن لە نێوان ترس و بژێویداشەڕ، سەرکەوتن و بەردەوامیی ژیانی ژنانی کورد

لەیلا قادری
شەڕ لەسەر نەخشە دەست پێدەکات، بەڵام هەر لەوێدا کۆتایی نایەت؛ بەڵکو دەگاتە ناو ماڵ و دزە دەکاتە ناو ژیانی دایکێک کە شەوانە بە شریخەی تەقینەوە و بۆردومان ڕادەچڵەکێت. دەگاتە سەر سفرەی خێزان، کاتێک نرخی خۆراک و دەرمان بەرز دەبێتەوە؛ دەگاتە قوتابخانە، کاتێک خوێندنی منداڵان دەپچڕێت؛ دەگاتە شوێنی کار، کاتێک هاتووچۆ و بژێوی لە بارودۆخی ئاسایی دەردەچن.
بۆ ژنان، شەڕ زۆرجار تەنیا مەترسییەکی دەرەکی نییە، بەڵکو دەبێتە بارێکی قورستر لەسەر شانیان: چاودێریکردنی منداڵ، بەڕێوەبردنی ماڵ، دابینکردنی بژێوی، چاودێریکردنی نەخۆش و بەردەوامبوون لە ژیان؛ لە کاتێکدا کە خۆیان لە هەمان کاتدا پێویستییان بە پاراستن هەیە.
بۆ ژنی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئەم بارە چەند هێندە قورسترە؛ دۆخێک کە تێیدا فشاری سیاسی و ئەمنی، نایەکسانیی کۆمەڵایەتی، کێشەی بژێوی و پەراوێزخستنی ناوچە کوردنشینەکان پێشتر هەبووە.
ساڵی ٢٠٢٦، شەڕ ئەم گوشارانەی زیاتر کرد.
بۆیە بۆ تێگەیشتن لە کاریگەریی شەڕ لەسەر ژنی کورد، نابێت تەنیا سەیری ژمارەی کوژراو و بریندارەکان بکەین، بەڵکو دەبێت بڕوانین کە جەنگ چۆن ژیانی ڕۆژانە، ئابووری، ئاسایش، ئازادی و دەرفەتی بڕیاردانی ژن دەگۆڕێت.
ترسێک کە تەنیا لە دەنگی بۆردوماندا کورت نابێتەوە
کاتێک باس لە ژن و شەڕ دەکەین، زۆرجار یەکەم وێنە کە دێتە بەرچاو، ژنێکی بریندار یان ماڵێکی وێرانەیە. بەڵام ترس هەمیشە بەو شێوەیە دەرناکەوێت:
هەندێک جار ترس ئەوەیە کە دایکێک نازانێت منداڵەکەی کەی دەگەڕێتەوە ماڵێ، ژنێک نازانێت سبەی کارەکەی دەمێنێت یان نا.
هەندێک جار ترس ئەوەیە کە ئەگەر ئەندامێکی خێزان دەستبەسەر کرا، خێزانەکەی چۆن لە دۆخی ئاگادار ببێتەوە.
هەندێک جار ترس ئەوەیە کە ژن بەهۆی چالاکیی مەدەنی و سیاسیی خۆییەوە بکەوێتە بەر مەترسی.
ئەمە بۆ ژنی کورد بابەتێکی نامۆ نییە. لە ڕاپۆرتەکانی ساڵی ٢٠٢٦دا، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ چەندین حاڵەتی دەستبەسەرکردن و سزادانی ژنانی چالاکی کوردیان تۆمار کردووە؛ ئەوە سەرباری ئەوەی کە بڕینی ئینتەرنێت و سنوورداربوونی زانیاری، کۆکردنەوەی هەموو ڕووداوەکانی سەختتر کردووە. لەو بارودۆخەدا، نەبوونی زانیاری نابێت بە نەبوونی ڕووداو لێک بدرێتەوە؛ ئەمە یەکێکە لە کێشە سەرەکییەکانی کۆکردنەوەی بەڵگە لەسەر ژیانی ژنانی کورد لە کاتی قەیراندا.
شەڕ کاتێک دەگاتە سەر سفرە
شەڕ تەنیا لە بەرەکانی جەنگدا ڕوونادات. کاتێک بازاڕ تێکدەچێت، هاتووچۆ سنووردار دەبێت، سنوورەکان دادەخرێن، داهات کەم دەبێتەوە و خەرجیی خۆراک و دەرمان هەڵدەکشێت، ئەوا شەڕ دەگاتە ناو ماڵ. لەوێدا زۆرجار یەکەم کەس کە باجەکەی دەدات، ژنە.
ژن دەبێت بڕیار بدات کام خەرجی کەم بکاتەوە، بزانێت کام پێویستی دوا بخات و هەندێک جار پێویستییەکانی خۆی وەلابنێت بۆ ئەوەی منداڵەکانی بێبەش نەبن. ئەم کارانە زۆرجار لە ئاماری ئابووریدا ڕەنگ نادەنەوە، بەڵام لە ژیانی ڕۆژانەدا بە تەواوی دیارن.
لە ئێراندا، پێش هاتنی قەیرانەکانی ئەمساڵیش، بەشداریی ژنان لە بازاڕی کاردا زۆر لە پیاوان کەمتر بوو. داتای بانکی جیهانی بۆ ساڵی ٢٠٢٥، بەشداریی ژنان لە هێزی کاری ئێراندا بە نزیکەی ١٤٪ نیشان دەدات، لە کاتێکدا بۆ پیاوان ٦٧.٢٪ بووە. ئەم داتایە بۆ سەرانسەری ئێرانە و نابێت تەنیا بە داتای تایبەت بە ژنانی کورد لێک بدرێتەوە، بەڵام نیشانی دەدات کە ژنان پێشتریش لە بازاڕی کاردا لە دۆخێکی یەکساندا نەبوون. کاتێک شەڕ ڕوودەدات، ئەو نایەکسانییە قووڵتر دەکاتەوە. بارێک کە ئامار نایبینێت
یەکێک لە کاریگەرییە سەختەکانی شەڕ لەسەر ژنان، زیادبوونی ئەرکی چاودێریکردنە:
ئەگەر قوتابخانە دابخرێت، کێ چاودێریی منداڵ دەکات؟
ئەگەر نەخۆشخانە خزمەتگوزاری کەم بکاتەوە، کێ لە ماڵەوە بەدەنگ نەخۆشەوە دەچێت؟
ئەگەر کەسێکی خێزان دەستبەسەر بکرێت یان بکوژرێت، کێ سەرپەرشتیی خێزانەکە دەگرێتە ئەستۆ؟
لە زۆر کۆمەڵگەدا و بە تایبەتی لە خێزانەکاندا، بەشێکی زۆری ئەم ئەرکە دەکەوێتە سەر شانی ژن. ئەم کارە بێداهاتە، بەڵام بێبەها نییە؛ چونکە ئەگەر ئەنجام نەدرێت، ژیانی خێزان بەردەوام نابێت. لەبەر ئەمە، کاتێک باس لە کاریگەریی شەڕ لەسەر ژنان دەکەین، دەبێت ئەو ڕەنجە بێداهاتەی ژنانیش ببینین کە بۆ ڕاگرتنی چوارچێوەی خێزان دەیکێشن.
ژن و بژێوی لە ناوچە سنوورییەکاندا
لە ناوچە سنوورییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، پەیوەندیی نێوان سنوور و بژێوی خێزان زۆر ڕوونە. کۆڵبەری بۆ هەندێک خێزان سەرچاوەی داهاتە؛ ئەوە ڕاستییەکی سەختە، نەک هەڵبژاردەیەکی ئاسان. کاتێک سنوور دادەخرێت یان هاتووچۆی سنوور بەهۆی شەڕەوە دۆخی ئەمنی تێکدەچێت، کێشەکە لە سنووردا نامێنێتەوە، بەڵکو دەگاتە ناو ماڵ، دەگاتە ژن، منداڵ و سەر سفرەی خێزان. ئەمە نموونەیەکی ڕوونی پەیوەندیی نێوان ئاسایش و بژێوییە.
بۆ خێزانێک کە داهاتەکەی بە کارکردن لە سنوورەوە بەستراوەتەوە، داخستنی سنوور تەنیا ڕێگری لە بازرگانی نییە، بەڵکو بە مانای لەدەستدانی داهاتی ڕۆژانەیە.
کرمانشان؛ ژمارەیەک و پشتەوەی ژمارەکە
کرمانشان نموونەیەکی دیارە. بەپێی ڕاگەیەندراوی فەرمیی ڕژێم لە پارێزگای کرمانشان، لە ماوەی شەڕی ٤٠ ڕۆژەدا نزیکەی ٥٠ هاووڵاتیی مەدەنی لەو پارێزگایە کوژراون؛ لەوانە ٢٠ ژن و ٣٠ پیاو و ١٢ کەسیشیان منداڵ بوون. ئەم ژمارەیە لەلایەن بەرپرسی فەرمیی ڕژێم لە پارێزگاکە بڵاو کراوەتەوە.
بەڵام لە پشت ئەم ژمارانەوە ڕاستیی تر هەن: دایکێک هەیە، منداڵێک هەیە، خێزانێک هەیە کە دەبێت دوای ڕووداوەکە بەردەوامی بە ژیان بدات. ئەگەر ژنێک کە بەرپرسیاریی چاودێریکردنی خێزانەکەی بووە لەدەست بچێت، ئەوە تەنیا لەدەستدانی تاکێک نییە، بەڵکو کاریگەرییەکەی دەگاتە داهات، چاودێری، پەروەردە و تەندروستیی سەرجەم ئەندامانی خێزانەکە. ئەم لایەنەی قەیران زۆرجار لە ئاماری قوربانییەکاندا نادیار دەمێنێتەوە. کاتێک سەرکوت و شەڕ دەبنە ئاوێتەی یەکتر
بۆ ژنی کورد، مەترسییەکان هەمیشە یەکڕەهەند نین. شەڕ فشاری چەند قاتە لەسەر ئەو دۆخە سیاسی و ئەمنییەی پێشتر لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بووە.
لە گوتاری سیاسیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێراندا، مافەکانی ژنان، دیموکراسی و مافە نەتەوەییەکان لە یەکدی جیا ناکرێنەوە. حیزب جەخت لەوە دەکاتەوە کە بەشداریی ڕاستەقینەی ژنان لە پرۆسەی دیموکراتیکدا بنەمایەکی گرنگی داهاتووی سیاسیی ئێرانە. هەروەها مافە نەتەوەییەکان، یەکسانی، و سیستمێکی دیموکراتیکی دوور لە پەراوێزخستن بەشێک لە ڕوانگەی سیاسیی حیزب پێناسە کراون.
ئەمە بۆ ژنی کورد مانایەکی قووڵی هەیە:
ئەگەر ژن ئازادیی سیاسیی نەبێت، ئازادییە کۆمەڵایەتییەکەی بەرهەمدار نابێت.
ئەگەر مافی کۆمەڵایەتی و نەتەوەیی خەڵک ڕەت بکرێتەوە، دیموکراسی بەرجەستە نابێت.
ئەگەر ژن لە بڕیاردان دوور بخڕێتەوە، قسەکردن لە داهاتووی دیموکراتیک دروشمێکی ناتەواوە.
لەوێدا ژن تەنیا «بابەتی ماف» نییە، بەڵکو ژن خۆی بەشێکە لە پرۆسەی داڕشتنی داهاتوو. ئەگەر ژنی کورد تەنیا وەک قوربانی نیشان بدرێت، بەشێکی گرنگ لە ڕاستیی ژیانی دەشاردرێتەوە. ژنانی کورد لە ناڕەزایەتییەکان، چالاکییە مەدەنییەکان، ژینگەپارێزی، ڕاگەیاندن، ناوەندەکانی خوێندن و کۆمەڵگەدا ڕۆڵی کارایان هەبووە. لە هەمان کاتدا، بەهۆی ئەم بەشدارییە سیاسی و مەدەنییەوە، ڕووبەڕووی دەستبەسەرکردن و سزادان بوونەتەوە.
ئەم بابەتە لە گوتاری سیاسیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێراندا بە ڕوونی ڕەنگی داوەتەوە: لە کۆبوونەوە و وتارەکانی حیزبدا لە ئەورووپا لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ژنان بە «بەشێکی سەرەکی» لە گۆڕانی دیموکراتیک ناسێنراون، نەک تەنیا وەکو توێژێک کە پێویستییان بە پاراستن هەبێت. ئەم جیاوازییە گرنگە؛ چونکە پاراستنی ژن بەبێ ڕەخساندنی دەرفەتی بڕیاردان بۆ دەنگی ژن، پاراستنێکی ناتەواوە.
«ژن، ژیان، ئازادی»
دروشمێک کە لە کوردستانەوە سەری هەڵدا و بووە دەنگێکی ڕەسەن لە سەرانسەری ئێراندا، لە سێ وشەدا پەیوەندیی قووڵی نێوان ژن، ژیان و ئازادی دەخاتەڕوو.
«ژن، ژیان، ئازادی» تەنیا داواکارییەک بۆ گۆڕینی ژیانی ژن نییە. لە گوتاری سیاسیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێراندا، ئەم دروشمە بە بەشێک لە داواکارییە گشتییەکانی ئازادی، یەکسانی، دیموکراسی و مافە نەتەوەییەکان دەبینرێت، کە داهاتووی دیموکراتیک بۆ ئێران ناتوانێت مافەکانی ژنان و مافی نەتەوە جۆراوجۆرەکان لە یەکدی جیا بکاتەوە. لە ڕوانگەی ژنی کوردەوە، ئەمە پەیامێکی ڕوونە: ئازادیی ژن نابێت بۆ ئازادیی تاکەکەسی کورت بکرێتەوە، بەڵکو دەبێت ئازادیی بەشداری، بڕیاردان و دیاریکردنی داهاتووی کۆمەڵگەش بگرێتەوە.
دوای شەڕ؛ کاتێک بۆردومان دەوەستێت، کێشەکە کۆتایی نایەت:
ڕاگرتنی شەڕ بە مانای کۆتاییی کاریگەرییەکانی شەڕ نایەت:
- ماڵێک کە کەسێکی لەدەست داوە، بە ڕۆژێک برینەکانی سارێژ نابن.
- ژنێک کە کارەکەی لەدەست داوە، بە گەڕانەوەی ئارامی دەستبەجێ داهاتەکەی بۆ ناگەڕێتەوە.
- منداڵێک کە خوێندنی پچڕاوە، بە کردنەوەی دەرگای قوتابخانە ترسەکانی لەبیر ناچنەوە.
- خێزانێک کە ئەندامێکی دەستبەسەر کرابێت، تا کاتێک زانیاریی ڕوون و دادپەروەرانە بەدەست نەهێنێت، لە قەیراندا دەژێت.
بۆیە دوای شەڕ نابێت تەنیا لە ئاوەدانکردنەوەی بیناکان بدوێین، بەڵکو دەبێت لە ئاوەدانکردنەوەی ژیان بدوێین. ئەمەش بۆ ژنان مانایەکی تایبەتی هەڵدەگرێت: ڕەخساندنەوەی دەرفەتی کار، دەستڕاگەیشتن بە تەندروستی، پشتیوانیی کۆمەڵایەتی، بەردەوامیی خوێندنی منداڵان و پاراستنی ژنان لە هەموو جۆرەکانی توندوتیژی.
ئاسایش تەنیا لە ژیاندا مانەوە نییە
ئەگەر بخوازین ئاسایشی ژنی کورد بە ڕاستی بپێوین، نابێت تەنیا بپرسین چەند کەس کوژراون، بەڵکو دەبێت پرسیار بکەین:
ئایا ژن دەتوانێت بەبێ ترس بچێتە سەر کار؟
ئایا دەتوانێت بە ئاسانی دەستی بە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان ڕابگات؟
ئایا منداڵەکانی دەتوانن بەبێ دابڕان بخوێنن؟
ئایا خێزانەکەی سەرچاوەیەکی جێگیری داهاتی هەیە؟
ئایا ژن لە کاتی دەستبەسەرکردندا مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و پارێزەری هەیە؟
ئایا دەتوانێت بەبێ ترس بەشداری لە چالاکیی مەدەنی و سیاسی بکات؟
ئایا یاسا دەتوانێت لە توندوتیژیی خێزانی بیپارێزێت؟
ئەم پرسیارانە جەوهەری چەمکی «ئاسایشی مرۆیی» پێکدەهێنن. ئاسایش تەنیا ڕزگاربوون لە گوللە نییە؛ ئاسایش ئەوەیە بتوانیت بژیت، کار بکەیت، منداڵەکانت پەروەردە بکەیت، بڕیار بدەیت و بەبێ ترسی بەردەوام بەشداری لە ژیانی کۆمەڵگەدا بکەیت.
دەرئەنجام؛ ژن لە نێوان ترس و بژێویدا
ئەوەی دۆخی ژنی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان نیشان دەدات، تەنیا چیرۆکی قوربانیبوون نییە، بەڵکو چیرۆکی ژنێکە کە لە نێوان دوو فشاری بەردەوامدا دەژێت: ترس و بژێوی. لە لایەکەوە ترسی شەڕ، سەرکوت، دەستبەسەرکردن، توندوتیژی و نادیاریی داهاتوو؛ لە لایەکی دیکەشەوە دابینکردنی نان، کار، دەرمان، خوێندن و بەردەوام ڕاگرتنی ژیان. ئەم دوو فشارە لێک دانەبڕاون:
ژنێک کە داهاتی خێزانەکەی کەم بووبێتەوە، ئازادیی کەمتری بۆ هەڵبژاردنی کار هەیە.
ژنێک کە بەرپرسیاریی منداڵ، نەخۆش و بەساڵاچووانی لەسەر شان بێت، دەرفەتی کەمتری بۆ گۆڕینی شوێنی کار و ژیانی هەیە.
ژنێک کە چالاکیی مەدەنی و سیاسی دەکات، لە قۆناغی قەیراندا زیاتر ڕووبەڕووی فشار و دەستبەسەرکردن دەبێتەوە.
ژنێک کە لە ناوچە سنوورییەکاندا دەژێت، داهاتی خێزانەکەی بە داخستنی سنوور لەپڕ دەپچڕێت.
بۆیە کاریگەریی شەڕ لەسەر ژنان لە ژمارەیەکدا کورت نابێتەوە. شەڕ دەتوانێت ژیان بستێنێت، داهات کەم بکاتەوە، خوێندن بپچڕێنێت، دەستڕاگەیشتن بە دەرمان سنووردار بکات، ترس زیاد بکات و بارێکی نوێی چاودێری بخاتە سەر شانی ژنان.
بەڵام ژنی کورد سەڕەڕای ئەم بارە دژوارە، هەر خۆیەتی کە لە ناو جەرگەی ئەم فشارانەدا کۆڵ نادات و ژیانی بەردەوامە؛ لە ماڵەوە، لە شوێنی کار، لە قوتابخانە، لە زانکۆ، لە ڕێکخراوە مەدەنییەکان، لە ڕاگەیاندن، لە چالاکیی سیاسی و لە هەموو ئەو شوێنانەی کە داهاتووی کۆمەڵگەی تێدا دروست دەبێت.
کەواتە پرسی ژن لە کوردستاندا تەنیا لە پاراستنیدا کورت نابێتەوە. پرسی ژن، پرسی ئازادی، یەکسانی، دیموکراسی، مافی نەتەوەیی و پرسی دیاریکردنی ڕێڕەوی داهاتووی کۆمەڵگەیە.
لە دیدی ژنی کوردەوە، ئەم چەمکانە لێک جودا نین:
ئەگەر دیموکراسی ژن لە بڕیاردان بەدوور بگرێت، دیموکراسییەکی ناتەواوە.
ئەگەر سیستەمی سیاسی مافە نەتەوەییەکان نەناسێت، دادپەروەری نارەخسێت.
ئەگەر کۆمەڵگە یەکسانیی ژن و پیاو نەکاتە بنەما، ئازادییەکی شایستە وەدی نایەت.
ئەگەر ژنانی کورد تەنیا لە کاتی قەیراندا بۆ بەرگری بانگهێشت بکرێن، بەڵام لە کاتی بڕیارداندا پەراوێز بخرێن، کۆمەڵگە بەشێکی گەورە لە توانای خۆی لەدەست دەدات.
بۆیە داهاتووی ژنی کورد نابێت تەنیا لە کەمکردنەوەی ترسدا بپێورێت، بەڵکو دەبێت بە ئاستی ئازادی لە بڕیاردان، توانای بەدەستهێنانی داهات، بەشداریی سیاسی، دەستڕاگەیشتنی بە دادپەروەری و بەوەی خۆی وەک بڕیاردەر و دروستکەری داهاتوو ببینێت، هەڵبسەنگێندرێت.
ژنێک کە تەنیا لە شەڕی دەپارێزرێت، هێشتا ئازاد نییە. ژنێک کە بتوانێت بەبێ ترس بژێت، کار بکات، بڕیار بدات و لە دیاریکردنی داهاتووی خۆی و کۆمەڵگەکەیدا بەشدار بێت، تا ئەو کاتە دەتوانین باس لە ئاسایشێکی ڕاستەقینە بکەین؛ ئاسایشێک کە ژنی کورد شایستەیەتی نەک تەنیا چاوەڕوانی بکات، بەڵکو خۆی بەشدار و ئافرێنەری بیت.






