نەسرین یوسف‌زادە

ڕێکخراوی مافی مرۆڤ “هەنگاو” باس لەوە دەکا کە لە ماوەی ٢٢ ڕۆژدا، لانیکەم ٢٢ ژن لە ئێران کوژراون. ئەم ئامارە مەترسیدارە تەنیا داپۆشینی ڕاستییەکی گەورەترە کە لەژێر سێبەری سیستمی یاسایی کۆماری ئیسلامی ئێراندا دانادراوە. یاساکانی ئێستا کە بە شێوەیەکی سیستماتیک مافە بنەڕەتییەکانی ژنان سنووردار دەکەن، نەک تەنیا ژنان لە مەترسییەکی بەردەوامدا دەهێڵنەوە، بەڵکوو ئاسانکاریش بۆ تاوانی ژنکوژی دەکەن. ئەم وتارە لەسەر یاسای دژەژنان لە ئێران و کاریگەرییەکانیان لەسەر پەرەسەندنی ژنکوژییە.

سیستمی یاسایی کۆماری ئیسلامی ئێران لەسەر بنەمای شەریعەتی ئیسلامی دامەزراوە، کە بە شێوەیەکی جیاواز لەگەڵ ژنان و پیاوان مامەڵە دەکات. ژمارەیەک لە یاساکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ مافەکانی ژنان سنووردار دەکەن و زەمینەی توندوتیژی دژ بە ژنان پێک دەهێنن. لێرەدا چەند نموونەیەکی گرینگی ئەم یاسایانە باس دەکەین:

یاسای میرات: بەپێی یاسای میرات لە ئێران، ژنان نیوەی ئەو بەشەی میرات وەردەگرن کە پیاوان وەریدەگرن. بۆ نموونە، کچێک نیوەی ئەو بەشەی میرات وەردەگرێت کە براکەی وەردەگرێت. ئەم یاسایە ژنان لە بواری ئابووری لاواز دەکات و لە زۆر حاڵەتدا وابەستەی پیاوانی دەکات، کە ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی توندوتیژی خێزانی.

یاسای تەلاق: مافی تەلاق لە ئێران بە شێوەیەکی یەک لایەنە لە دەستی پیاواندایە. ژنێک بۆ تەڵاقدان پێویستی بە ڕەزامەندی هاوژینەکەیەتی یان دەبێت لە دادگا هۆکارێکی گونجاو وەک توندوتیژی یان خیانەت پیشان بدات. ئەمە ژنان لەنێو بنەماڵە ناسالمەکان گیر دەخات و لە زۆر حاڵەتدا دەبێتە هۆی توندوتیژی زیاتر یان حاڵەتەکانی ژنکوژی.

یاسای سەرپەرستی: یاسای سەرپەرستی منداڵان لە ئێران بەرژەوەندی بە پیاوان دەدات، بە تایبەتی دوای تەلاق یان مردنی هاوژین ژنان ناتوانن سەرپەرستی منداڵەکانیان وەربگرن، کە ئەمەش زیاتر لە بواری کۆمەڵایەتی و ئابووریەوە لاوازی دەکات.

یاسای حیجابی زۆرەملێ: ژنان لە ئێران ناچارن حیجابی زۆرەملێ بپۆشن، و سەرپێچی لەم یاسایە دەتوانێت ببێتە هۆی زیندانیکردن، سزای دارایی، یان توندوتیژی فیزیکی لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە. ئەم یاسایە بۆ کۆنترۆڵکردنی ژنان لەلایەن دەوڵەتەوە سەیر دەکرێت و لە زۆر حاڵەتدا دەبێتە هۆی توندوتیژی کۆمەڵایەتی یان خێزانی.

یاسای “ناموس” و کەمکردنەوەی سزا: لە زۆر حاڵەتی ژنکوژیدا، تاوانباران کە پیاوەکانن، بە بیانووی “پاراستنی ناموس” سزای کەم وەردەگرن. بۆ نموونە، پیاوێک کە ژنەکەی یان کچەکەی بکوژێت، دەتوانێت بە بیانووی “خەیانەت” یان “نافەرمانی” سزایەکی کەمتر وەربگرێت. ئەم یاسایە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ توندوتیژی دژ بە ژنان هاندەدات.

کاریگەرییەکانی یاسا دژەژنان لەسەر ژنکوژی

یاسا دژەژنان لە ئێران زەمینەیەکی گونجاو بۆ پەرەسەندنی ژنکوژی فەراهەم کردووە. ئەم یاسایانە بەم شێوەیە کاریگەرییان هەیە:

لاوازکردنی ژنان لە کۆمەڵگەدا: سنووردارکردنی مافەکانی ژنان لە بواری ئابووری، کۆمەڵایەتی، و یاسایی، ژنان لە دۆخێکی لاوازدا دەهێڵێتەوە. ژنێک کە ناتوانێت لە خێزانێکی ناسالم تەلاق بدات یان لەڕووی ئابووریەوە سەربەخۆ بێت، زۆرجار ناچار دەبێت توندوتیژی خێزانی قبوڵ بکات، کە لە زۆر حاڵەتدا بە کوشتن کۆتایی دێت.

پەسەندکردنی توندوتیژی: یاساکانی وەک کەمکردنەوەی سزا بۆ تاوانەکانی “ناموس”، توندوتیژی دژ بە ژنان وەک کردەوەیەکی “قبوڵکراو” پیشان دەدەن. ئەمە پیاوان هاندەدات کە بە خۆباییەوە توندوتیژی بەکاربهێنن، چونکە دەزانن سزایەکی کەم یان هیچ سزایەکیان نابێت.

نەبوونی پاراستنی یاسایی: ژنان لە ئێران دەستڕاگەیشتنی کەمیان بە پاراستنی یاسایی هەیە. بۆ نموونە، کەمتر سەنتەری پاراستنی ژنان هەیە کە بتوانن ژنانی لە مەترسیدا لە توندوتیژی خێزانی یان کۆمەڵایەتی بپارێزن. ئەمە ژنان بێ‌ئومێد دەکات و لە زۆر حاڵەتدا دەبێتە هۆی گیربوونیان لە دۆخە نەخوازراوەکان.

یاساکان کە ژنان وەک کەسی دووەم دەر دەخەن، کەلتوورێکی کۆمەڵایەتی دروست دەکەن کە توندوتیژی دژ بە ژنان وەک شتێکی ئاسایی سەیر دەکرێت. ئەم کەلتوورە لە زۆر حاڵەتدا دەبێتە هۆی ژنکوژی، چونکە تاوانباران پێیان وایە مافی ئەو کردەوەیەیان هەیە.

بۆ کەمکردنەوەی ژنکوژی و کێشەکانی پەیوەندیدار بە یاساکانی دژەژنان، پێویستە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیستەمی یاساییدا ڕوو بدات. هەندێک پێشنیازی سەرەکی ئەمانەن:

یاساکانی میرات، تەلاق، و سەرپەرستی منداڵان دەبێت بگۆڕدرێن بۆ مسۆگەرکردنی یەکسانی ڕەگەزی. ئەمە ژنان لە بواری ئابووری و کۆمەڵایەتیەوە بەهێز دەکات.

دەبێت بەبێ قبوڵکردنی بیانووەکانی وەک “ناموس”سزایەکی قورس و بەرچاو بۆ تاوانبارانی ژنکوژی دیاری بکرێت،. ئەمە لانیکەم دەتوانێت ببێتە هۆیەکی کاریگەر بۆ ڕاگرتنی تاوانەکان.

پێویستە شوێن و ڕێکخراوە و ماڵی ئەمن بۆ پاراستنی ژنان لە شارەکان دروست بکرێن کە ژنان بتوانن لە دۆخە مەترسیدارەکاندا پەنا بۆ ئەوێ ببەن.

ژنان پێویستە زیاتر هۆشیار بن لەسەر مافە یاساییەکانیان. ئەمە دەتوانرێت لەڕێگەی پەرەپێدانی بەرنامە پەروەردەییەکان وەک سوشیاڵمیدیا و میدیاکانەوە بکرێت.

کۆتایی

یاسا دژەژنان لە ئێران نەک تەنیا مافە بنەڕەتییەکانی ژنان پێشێل دەکەن، بەڵکوو زەمینەیەکی گونجاو بۆ پەرەسەندنی تاوانی ژنکوژی فەراهەم دەکەن. ئامارەکەی هەنگاو کە باس لە کوشتنی ٢٢ ژن لە ماوەی ٢٢ ڕۆژدا دەکات، پەیامێکی ڕوونی تێدایە: تا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیستمی یاساییدا ڕوو نەدات، ژنکوژی بەردەوام دەبێت وەک کێشەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە ئێران. بۆ کۆتایی هێنان بەم نادادپەروەرییە، پێویستە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ڕێکخراوە و چالاکوانانی مافی مرۆڤ، و خەڵکی ئێران پێکەوە هەوڵ بدەن بۆ گۆڕینی ئەم یاسایانە و دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەر و یەکسان.

سەرچاوە:

ڕاپۆرتی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، بڵاوکراوە لە https://kurdistanmedia.com/so/news/2025/04/293